Það er sérstök tilfinning að búa við þjóðgarð.
Á pappír hljómar það eins og einskær gæfa. Hreint loft, stórbrotin náttúra, ferðamenn hvaðanæva að úr heiminum og stofnun sem hefur það meðal lögbundinna markmiða að styrkja byggð og atvinnustarfsemi í nágrenni sínu. Hver gæti verið á móti slíku?
Svo líður tíminn.
Ferðamönnum fjölgar. Bílastæði fyllast. Gjaldtaka eykst. Fyrirkomulag starfsleyfa er ófyrirsjáanlegt samhliða því sem leyfin verða flóknari og kostnaðarsamari. Og við fólkið sem býr á staðnum fer að spyrja sig hvort þjóðgarðurinn hafi í raun komið til að styrkja samfélagið — eða einfaldlega nýta það.
Óþarfi er að deila um tilgang stofnunarinnar í þessu samhengi.
Vatnajökulsþjóðgarður hefur skýrt hlutverk samkvæmt lögum: að „leitast við að styrkja byggð og atvinnustarfsemi í nágrenni þjóðgarðsins.“ Þetta er fallegt orðalag. Það gefur jafnvel til kynna einhvers konar hlýju. Að þjóðgarðurinn eigi ekki bara að standa þarna sem innheimtumaður ríkisins, heldur raunverulega vinna með samfélögunum sem lifa við hann.
Hlýtur þetta ekki að leggja einhvers konar jákvæða skyldu á þjóðgarðsyfirvöld til að raunverulega vinna með samfélaginu umhverfis sig?
Í Öræfum, Suðursveit og á Hornafirði er þessi spurning ekki fræðileg. Skaftafell og Jökulsárlón eru arðbærustu svæði þjóðgarðsins. Þar er rukkað fyrir bílastæði, þjónustu og atvinnuleyfi. Þetta eru jafnframt þau starfssvæði þar sem byggð er næst starfseminni og áhrifin mest.
Það er merkilegt fyrirkomulag. Verðmætasköpunin verður til í nærsamfélaginu, álagið lendir á nærsamfélaginu, viðbragðskerfin eru mönnuð af nærsamfélaginu — en ávinningurinn virðist ferðast býsna greiðlega annað.
Á sama tíma búa heimafyrirtækin við sífellt meiri óvissu. Leyfi eru veitt til skamms tíma, skilyrði breytast milli ára og rekstraraðilar eiga erfitt með að ráða fólk, fjárfesta eða skipuleggja framtíðina. Fyrir stór fyrirtæki er slíkt óþægindi. Fyrir lítil fjölskyldufyrirtæki getur það verið lífsspursmál.
Fái lítið fyrirtæki í heimabyggð ekki leyfi, getur reksturinn einfaldlega horfið. Fái stór aðili í fjölbreyttum rekstri ekki leyfi, getur hann farið annað, keypt þjónustu af heimafyrirtækjum eða fært til áherslur. Þetta er stundum kallað jafnræðisregla. Mér þykir það að minnsta kosti áhugaverð notkun á orðinu.
Afleiðingarnar sjást ekki aðeins í rekstrarreikningum. Þær sjást í samfélagsgerðinni. Öræfi byggja ekki aðeins á ferðaþjónustu, heldur á fólki sem býr hér allt árið. Fólki sem heldur uppi björgunarsveit, slökkviliði, sjúkraflutningum, félagslífi og skólasamfélagi. Þetta eru ekki sjálfsprottin náttúrufyrirbæri. Þau verða til vegna þess að fólk elskar heimilið sitt og hefur möguleika til að búa á staðnum.
Þegar atvinnan færist frá heimafólki veikist samfélagið. Þegar samfélagið veikist, veikjast líka þær stoðir sem þjóðgarðurinn sjálfur treystir á þegar eitthvað bjátar á. Þá er ferðaþjónustan ekki lengur að styrkja byggðina. Hún er farin að éta hana að innan.
Það er oft talað eins og ómögulegt sé að taka tillit til búsetu. En það er ekki náttúrulögmál. Í Noregi hefur verið horft til þess að atvinnustarfsemi tengd þjóðgörðum styðji nærsamfélögin fyrst og fremst. Þar er byggð ekki talin truflun við verndina, heldur hluti af henni. Kannski mætti prófa þá róttæku hugmynd hér að taka markmið laganna alvarlega.
Ein einföld leið væri að byrja á að skoða staðreyndir: Hversu stór hluti starfsmanna þjóðgarðsins og rekstraraðila hefur lögheimili í nærsamfélaginu? Hversu stór hluti teknanna skilar sér til baka í uppbyggingu á svæðinu? Hversu mörg störf verða raunverulega eftir í heimabyggð?
Slíkar spurningar eru ekki flóknar. Þær eru bara óþægilegar.
Þjóðgarður á ekki að vera vél sem dregur verðmæti úr byggð og skilar henni reglugerðum til baka. Góður þjóðgarður er samstarfsverkefni. Vernd og byggð eru ekki andstæður, né eiga að vera. Í lögunum er raunar gert ráð fyrir hinu gagnstæða.
Það væri ágætis byrjun að haga sér samkvæmt því.
Þess vegna skiptir máli að hagsmunir byggðarinnar eigi sér skýra pólitíska rödd. Það þarf fólk sem forgangsraðar atvinnu í heimabyggð, fyrirsjáanlegum rekstrarskilyrðum og ábyrgð þjóðgarðsyfirvalda. Ef þjóðgarðurinn á að styrkja samfélagið í reynd, en ekki aðeins í lagatexta, þarf að kjósa afl sem er tilbúið að fylgja því eftir. Kjósum árangur áfram.
Alexander Vigfússon
10.sæti XD – Hornafirði